Các chế tài thương mại theo Luật Thương mại 2005, mức phạt vi phạm tối đa 8%, lãi chậm thanh toán, bất khả kháng và hoàn cảnh thay đổi cơ bản, thu thập chứng cứ, và thời hiệu khởi kiện 2 năm đối với tranh chấp thương mại.
Lưu ý về bài viết
Thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại chỉ là 02 năm. Thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp thương mại là 02 năm theo Luật Thương mại 2005, không phải 03 năm như quy định chung của Bộ luật Dân sự. Doanh nghiệp quen với thời hiệu 03 năm thường chỉ nhận ra sự khác biệt này khi đã quá muộn.
Thông tin được cập nhật đến tháng 9/2026. Bài viết cung cấp thông tin chung và không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Cách xử lý phù hợp phụ thuộc vào nội dung cụ thể của hợp đồng và diễn biến thực tế của quan hệ giữa các bên.
1. Các bước trước khi khởi kiện quyết định kết quả tranh chấp
Giai đoạn từ khi phát hiện vi phạm đến khi nộp đơn khởi kiện quyết định phần lớn kết quả của vụ việc. Trong giai đoạn này, bên bị vi phạm có thể củng cố vị thế của mình bằng cách thu thập chứng cứ và lập văn bản đúng cách, hoặc tự làm suy yếu vị thế đó bằng những hành động tưởng như hợp lý nhưng lại vi phạm nghĩa vụ luật định, chẳng hạn đơn phương ngừng thực hiện hợp đồng mà không thông báo.
2. Tính chất vi phạm quyết định chế tài được áp dụng
Một vi phạm được coi là vi phạm cơ bản khi gây thiệt hại cho bên kia đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng.
Khái niệm này là điều kiện tiên quyết để áp dụng ba chế tài mạnh nhất. Việc tạm ngừng thực hiện, đình chỉ thực hiện và hủy bỏ hợp đồng chỉ được áp dụng khi có vi phạm cơ bản, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Nếu áp dụng ba chế tài này khi vi phạm chưa đến mức cơ bản, bên bị vi phạm có thể trở thành bên vi phạm.
3. Bên bị vi phạm có thể áp dụng bảy loại chế tài
Bên bị vi phạm có thể áp dụng bảy loại chế tài thương mại: buộc thực hiện đúng hợp đồng; phạt vi phạm; bồi thường thiệt hại; tạm ngừng thực hiện hợp đồng; đình chỉ thực hiện hợp đồng; hủy bỏ hợp đồng; và các biện pháp khác do các bên thỏa thuận.
3.1. Phạt vi phạm chỉ áp dụng khi có thỏa thuận và bị giới hạn ở mức trần
| Loại hợp đồng | Mức tối đa | Căn cứ |
|---|---|---|
| Hợp đồng thương mại nói chung | 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm | Luật Thương mại 2005 |
| Hợp đồng xây dựng sử dụng vốn đầu tư công hoặc vốn nhà nước ngoài đầu tư công | 12% giá trị phần hợp đồng bị vi phạm | Luật Xây dựng 2014 |
| Hợp đồng dân sự thuần túy | Không giới hạn, do các bên thỏa thuận | Bộ luật Dân sự 2015 |
Có hai điểm kỹ thuật thường bị bỏ qua. Thứ nhất, mức 8% được tính trên giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, chứ không phải trên tổng giá trị hợp đồng. Thứ hai, chế tài phạt vi phạm chỉ được áp dụng khi hợp đồng có thỏa thuận về phạt, theo Điều 300. Nếu hợp đồng không có điều khoản phạt, bên bị vi phạm không có quyền yêu cầu phạt vi phạm, kể cả khi hành vi vi phạm đã rõ ràng.
3.2. Bồi thường thiệt hại không cần thỏa thuận trước
Giá trị bồi thường bao gồm tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu, và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm. Khác với phạt vi phạm, quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại phát sinh mà không cần các bên có thỏa thuận trước.
3.3. Phạt vi phạm và bồi thường có thể được áp dụng đồng thời
Bên bị vi phạm được áp dụng đồng thời chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại nếu hợp đồng có thỏa thuận về phạt vi phạm. Nếu hợp đồng không có thỏa thuận này, bên bị vi phạm chỉ được yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Cần lưu ý sự khác biệt với Bộ luật Dân sự, theo đó việc áp dụng đồng thời hai chế tài phụ thuộc vào thỏa thuận của các bên. Đối với hợp đồng thương mại, Luật Thương mại được áp dụng với tư cách là luật riêng.
3.4. Bên bị vi phạm phải hạn chế tổn thất
Bên yêu cầu bồi thường phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất, kể cả tổn thất đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng. Nếu không thực hiện nghĩa vụ này, bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm trừ giá trị bồi thường tương ứng.
Đây là một trong những lý do phổ biến nhất khiến yêu cầu bồi thường bị cắt giảm. Khi bên bán không giao hàng, bên mua cần chủ động tìm nguồn cung thay thế và lưu giữ bằng chứng về các biện pháp đã thực hiện, thay vì chờ đợi rồi yêu cầu bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh do ngừng sản xuất.
3.5. Việc tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng phải được thông báo ngay
Bên tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng phải thông báo ngay cho bên kia. Nếu không thông báo ngay và việc đó gây thiệt hại, bên này phải bồi thường.
Việc dừng thực hiện hợp đồng trên thực tế mà không có văn bản thông báo là sai sót thường gặp, và có thể làm đảo ngược vị thế của hai bên khi vụ việc được đưa ra tòa án hoặc trọng tài.
4. Lãi chậm thanh toán nên được thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng
Bên bị vi phạm nghĩa vụ thanh toán có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
Trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, theo hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP, tòa án xác định mức lãi trên cơ sở lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất ba ngân hàng thương mại tại địa phương nơi giải quyết vụ án. Cách xác định này mất thời gian và dễ phát sinh tranh cãi giữa các bên.
Trong trường hợp các bên có thỏa thuận, mức lãi không được vượt quá 20% một năm theo Bộ luật Dân sự 2015, và phần vượt quá giới hạn này không có hiệu lực. Vì vậy, việc ghi một mức lãi cụ thể trong hợp đồng, trong giới hạn 20% một năm, là cách xử lý đơn giản và hiệu quả hơn so với việc dẫn chiếu chung.
5. Bất khả kháng và hoàn cảnh thay đổi cơ bản có điều kiện áp dụng chặt chẽ
| Bất khả kháng | Hoàn cảnh thay đổi cơ bản | |
|---|---|---|
| Căn cứ | Bộ luật Dân sự 2015; Luật Thương mại 2005 | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Bản chất | Không thể thực hiện được nghĩa vụ | Vẫn thực hiện được nhưng mất cân bằng nghiêm trọng về lợi ích |
| Hệ quả | Miễn trách nhiệm | Nghĩa vụ vẫn tồn tại, phát sinh quyền yêu cầu đàm phán lại |
| Vai trò tòa án | Xác nhận việc miễn trách nhiệm | Có thể sửa đổi hợp đồng hoặc chấm dứt hợp đồng |
Hoàn cảnh thay đổi cơ bản chỉ được thừa nhận khi đáp ứng đủ năm điều kiện: thay đổi do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết hợp đồng; tại thời điểm giao kết, các bên không thể lường trước được; thay đổi lớn đến mức nếu biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc được giao kết với nội dung khác; việc tiếp tục thực hiện hợp đồng gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên; và bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép mà không thể ngăn chặn hoặc giảm thiểu mức độ ảnh hưởng.
Luật Thương mại còn quy định các trường hợp miễn trách nhiệm khác, bao gồm: trường hợp miễn trách nhiệm do các bên thỏa thuận; hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia; và hành vi vi phạm do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm giao kết. Bên vi phạm có nghĩa vụ chứng minh các trường hợp miễn trách nhiệm này.
Bên vi phạm phải thông báo ngay về trường hợp miễn trách nhiệm. Bên vi phạm phải thông báo ngay bằng văn bản cho bên kia về trường hợp miễn trách nhiệm và về hậu quả có thể xảy ra; nếu không thông báo hoặc thông báo không kịp thời, bên vi phạm phải bồi thường thiệt hại. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp mất quyền viện dẫn bất khả kháng không phải vì sự kiện không đủ điều kiện, mà vì không thực hiện việc thông báo đúng cách và đúng thời điểm.
6. Chứng cứ cần được thu thập và bảo toàn từ sớm
6.1. Chứng cứ điện tử có giá trị như văn bản khi đáp ứng điều kiện
Luật Giao dịch điện tử năm 2023, có hiệu lực từ ngày 01/7/2024, xác định thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì được thể hiện dưới dạng điện tử. Thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản khi thông tin trong đó có thể truy cập và sử dụng được để tham chiếu; và có giá trị như bản gốc khi bảo đảm được tính toàn vẹn của thông tin kể từ thời điểm khởi tạo, đồng thời thông tin có thể truy cập, sử dụng được dưới dạng hoàn chỉnh.
Độ tin cậy của thông điệp dữ liệu khi được sử dụng làm chứng cứ được đánh giá qua cách thức khởi tạo, gửi, nhận và lưu trữ; cách thức bảo đảm và duy trì tính toàn vẹn của thông tin; và cách thức xác định người khởi tạo cùng các bên liên quan.
Trên thực tế, thư điện tử và tin nhắn là chứng cứ hợp lệ, nhưng giá trị chứng minh của chúng phụ thuộc vào việc có chứng minh được tính toàn vẹn và nguồn gốc hay không. Bản in chụp màn hình không có xác thực là dạng chứng cứ có giá trị chứng minh thấp nhất.
6.2. Vi bằng là nguồn chứng cứ để tòa án xem xét
Vi bằng do Thừa phát lại lập là nguồn chứng cứ để tòa án xem xét khi giải quyết vụ việc dân sự và hành chính, đồng thời là căn cứ để thực hiện giao dịch (Nghị định 08/2020/NĐ-CP). Thừa phát lại phải trực tiếp chứng kiến sự kiện, hành vi được ghi nhận, và văn phòng Thừa phát lại phải gửi vi bằng đến Sở Tư pháp để vào sổ đăng ký.
Vi bằng đặc biệt hữu ích trong việc ghi nhận hiện trạng hàng hóa hoặc công trình tại một thời điểm, ghi nhận nội dung một trang web hoặc một hộp thư điện tử, ghi nhận việc giao nhận văn bản khi bên kia từ chối nhận, và ghi nhận diễn biến một buổi làm việc.
6.3. Biên bản đối chiếu công nợ có thể làm thời hiệu bắt đầu lại
Đây là công cụ có giá trị lớn nhất trong giai đoạn tiền tố tụng, vì một lý do ít được chú ý: thời hiệu khởi kiện được bắt đầu lại khi bên có nghĩa vụ đã thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ đối với người khởi kiện, hoặc khi các bên đã tự hòa giải với nhau.
Vì vậy, một biên bản đối chiếu công nợ có chữ ký của bên nợ sẽ làm thời hiệu được tính lại từ đầu. Trong bối cảnh thời hiệu đối với tranh chấp thương mại chỉ là 02 năm, việc định kỳ đối chiếu công nợ bằng văn bản mang ý nghĩa pháp lý chứ không đơn thuần là một thủ tục kế toán.
7. Thời hiệu khởi kiện cần được kiểm soát từ ngày phát sinh vi phạm
| Loại tranh chấp | Thời hiệu | Căn cứ |
|---|---|---|
| Tranh chấp thương mại | 02 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm | Luật Thương mại 2005 |
| Tranh chấp hợp đồng theo luật chung | 03 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm | Bộ luật Dân sự 2015 |
Do Luật Thương mại là luật riêng nên tranh chấp thương mại áp dụng thời hiệu 02 năm. Cần lưu ý rằng mốc khởi tính của hai quy định cũng khác nhau: Luật Thương mại tính từ thời điểm quyền bị xâm phạm, còn Bộ luật Dân sự tính từ thời điểm người có quyền biết hoặc phải biết về việc quyền lợi bị xâm phạm.
Một điểm tố tụng quan trọng. Tòa án chỉ áp dụng quy định về thời hiệu khi có yêu cầu của một bên hoặc các bên, và yêu cầu đó phải được đưa ra trước khi tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định. Nếu bị đơn không viện dẫn thời hiệu, vụ án vẫn được giải quyết về nội dung dù đã quá thời hiệu. Quy định này có ý nghĩa đối với cả hai phía: bên khởi kiện muộn vẫn còn cơ hội, còn bên bị kiện cần chủ động viện dẫn thời hiệu thay vì cho rằng tòa án sẽ tự áp dụng.
Khoảng thời gian xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan làm cho người có quyền không thể khởi kiện sẽ không được tính vào thời hiệu.
8. Trình tự xử lý đề xuất trước khi khởi kiện
- Xác định căn cứ hợp đồng và căn cứ luật. Đối chiếu hành vi cụ thể với điều khoản bị vi phạm, xác định vi phạm có đến mức cơ bản hay không, và kiểm tra hợp đồng có điều khoản phạt hay không.
- Kiểm tra thời hiệu ngay từ bước đầu. Nếu thời hiệu sắp hết, doanh nghiệp nên ưu tiên lấy văn bản thừa nhận nghĩa vụ hoặc nộp đơn khởi kiện trước, sau đó mới tiếp tục đàm phán.
- Bảo toàn chứng cứ trước khi thông báo. Lập vi bằng ghi nhận hiện trạng, tập hợp và sắp xếp thư từ trao đổi, lưu trữ chứng từ giao nhận và thanh toán.
- Gửi thông báo bằng văn bản nêu rõ hành vi vi phạm, điều khoản bị vi phạm, yêu cầu khắc phục và thời hạn khắc phục. Thông báo cần được gửi theo đúng phương thức và địa chỉ ghi trong hợp đồng, đồng thời lưu giữ bằng chứng về việc gửi và nhận.
- Thực hiện nghĩa vụ hạn chế tổn thất và lưu hồ sơ về các biện pháp đã thực hiện.
- Chỉ tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng khi có đủ căn cứ, và luôn kèm theo thông báo bằng văn bản ngay tại thời điểm áp dụng.
- Đàm phán và lập biên bản làm việc. Biên bản có nội dung thừa nhận nghĩa vụ vừa mở đường cho thỏa thuận, vừa làm thời hiệu bắt đầu lại.
- Cân nhắc yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu có dấu hiệu bên kia tẩu tán tài sản, đồng thời lưu ý nghĩa vụ thực hiện biện pháp bảo đảm đi kèm.
- Khởi kiện tại đúng cơ quan được xác định theo điều khoản giải quyết tranh chấp.
9. Chuẩn bị tốt trước tố tụng giúp bảo vệ quyền lợi hiệu quả hơn
Ba sai sót gây thiệt hại nhiều nhất trong giai đoạn tiền tố tụng đều có thể tránh được mà không phát sinh chi phí. Thứ nhất là để thời hiệu 02 năm trôi qua do nhầm lẫn với thời hiệu 03 năm. Thứ hai là dừng thực hiện hợp đồng trên thực tế mà không thông báo bằng văn bản, khiến bên bị vi phạm trở thành bên vi phạm. Thứ ba là không thực hiện nghĩa vụ hạn chế tổn thất, dẫn tới yêu cầu bồi thường bị cắt giảm đúng ở phần thiệt hại lớn nhất.
Ngược lại, hai công việc đơn giản nhưng có giá trị cao là lập vi bằng ghi nhận hiện trạng ngay khi phát hiện vi phạm, và duy trì việc đối chiếu công nợ bằng văn bản có chữ ký của bên nợ.