Tòa án hay trọng tài: chọn cơ chế giải quyết tranh chấp trong hợp đồng thương mại.

1. Điều khoản giải quyết tranh chấp quyết định giá trị thực tế của hợp đồng

Điều khoản giải quyết tranh chấp thường được đặt ở cuối hợp đồng và là điều khoản được đàm phán nhanh nhất, nhưng đây lại là điều khoản quyết định giá trị thực tế của mọi điều khoản còn lại. Một quyền được ghi rõ trong hợp đồng nhưng không thể thực thi thì về mặt kinh tế gần như không mang lại giá trị cho bên có quyền.

Việc lựa chọn giữa tòa án và trọng tài không có một câu trả lời chung cho mọi trường hợp. Câu trả lời phụ thuộc vào ba yếu tố cụ thể của từng quan hệ hợp đồng: tài sản của bên kia đang nằm ở đâu, tranh chấp có thuộc loại được giải quyết bằng trọng tài hay không, và bên nào có nhiều khả năng phải chủ động yêu cầu thi hành hơn.

2. Hệ thống tòa án đã được tổ chức lại từ ngày 01/7/2025

2.1. Tòa án nay được tổ chức theo ba cấp

Từ ngày 01/7/2025, hệ thống tòa án gồm Tòa án nhân dân khu vực, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân tối cao. Cả nước có 355 Tòa án nhân dân khu vực được thành lập tại 34 tỉnh, thành phố. Tòa án nhân dân cấp cao đã bị xóa bỏ; nhiệm vụ giám đốc thẩm và tái thẩm được chuyển lên Tòa án nhân dân tối cao, còn việc xét xử phúc thẩm đối với bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực do Tòa án nhân dân cấp tỉnh thực hiện.

2.2. Tranh chấp có yếu tố nước ngoài nay do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết

Tranh chấp kinh doanh thương mại, kể cả tranh chấp có yếu tố nước ngoài, hiện được xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân khu vực. Trước đây, các vụ việc có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, hoặc cần ủy thác tư pháp ra nước ngoài, đều thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Đây là thay đổi theo hướng ngược lại với thông lệ trước đó, vì vậy doanh nghiệp cần tính đến khi đánh giá rủi ro tố tụng.

2.3. Thẩm quyền liên quan đến trọng tài được tập trung vào ba tòa án

Yêu cầu hủy phán quyết trọng tài và đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc không thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực mà được giao cho ba tòa án cấp tỉnh: Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội phụ trách khu vực phía Bắc và Bắc Trung Bộ, Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng phụ trách khu vực miền Trung và Tây Nguyên, Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh phụ trách khu vực phía Nam.

Các việc hỗ trợ trọng tài khác, bao gồm chỉ định và thay đổi trọng tài viên, thu thập chứng cứ, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và triệu tập người làm chứng, vẫn thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực.

Việc tập trung thẩm quyền hủy phán quyết vào ba tòa án là thay đổi đáng chú ý theo hướng thuận lợi hơn cho nhà đầu tư. Ba tòa án này thụ lý số lượng vụ việc có yếu tố nước ngoài lớn hơn, nên chất lượng xét đơn được dự kiến sẽ ổn định hơn so với phương án phân tán thẩm quyền về nhiều tòa án địa phương.

3. Không phải mọi tranh chấp đều được giải quyết bằng trọng tài

Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 vẫn là văn bản gốc điều chỉnh phương thức trọng tài. Luật này đã được sửa đổi bởi Luật số 81/2025/QH15 và được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 60/VBHN-VPQH. Văn bản hướng dẫn thi hành là Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP, hiện vẫn còn hiệu lực.

3.1. Trọng tài chỉ giải quyết ba nhóm tranh chấp

Trọng tài chỉ có thẩm quyền đối với ba nhóm tranh chấp: tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; tranh chấp trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài.

Các tranh chấp nằm ngoài ba nhóm này phải được đưa ra tòa án. Quy định này có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi tố tụng: tòa án Việt Nam có quyền từ chối công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài nếu theo pháp luật Việt Nam tranh chấp đó không được giải quyết bằng trọng tài. Vì vậy, một điều khoản trọng tài áp dụng cho loại tranh chấp không phù hợp có thể dẫn đến một phán quyết không thi hành được tại Việt Nam.

3.2. Thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thực hiện được sẽ đưa tranh chấp trở lại tòa án

Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp, và phải được lập bằng văn bản, bao gồm cả các hình thức có giá trị tương đương văn bản như thư điện tử và thông điệp dữ liệu. Thỏa thuận trọng tài có tính độc lập với hợp đồng, do đó việc hợp đồng vô hiệu không đương nhiên làm cho thỏa thuận trọng tài vô hiệu.

Thực tiễn xét xử phân biệt hai tình trạng khác nhau: thỏa thuận trọng tài vô hiệu và thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được (Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP). Nhóm thứ hai bao gồm các tình huống như trung tâm trọng tài được lựa chọn đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức kế thừa, trọng tài viên được chỉ định đích danh không thể tham gia giải quyết, hoặc người tiêu dùng không đồng ý lựa chọn trọng tài theo điều khoản mẫu. Trong cả hai trường hợp, tranh chấp được đưa trở lại tòa án.

4. Tòa án và trọng tài khác nhau ở nhiều điểm quan trọng

4.1. Biện pháp khẩn cấp tạm thời của trọng tài chỉ áp dụng với các bên

Hội đồng trọng tài được áp dụng sáu biện pháp khẩn cấp tạm thời: cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp; cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhằm ngăn ngừa ảnh hưởng bất lợi đến quá trình tố tụng; kê biên tài sản đang tranh chấp; bảo tồn, cất trữ, bán hoặc định đoạt tài sản; yêu cầu tạm thời về việc trả tiền giữa các bên; và cấm chuyển dịch quyền về tài sản đang tranh chấp.

Giới hạn quan trọng của nhóm biện pháp này là chúng chỉ được áp dụng đối với các bên tranh chấp. Khi cần phong tỏa tài sản do bên thứ ba nắm giữ, chẳng hạn tài khoản tại ngân hàng, bên yêu cầu phải đề nghị tòa án áp dụng.

5. Phán quyết trọng tài chỉ có thể bị hủy trên năm căn cứ

Phán quyết trọng tài chỉ có thể bị hủy trên năm căn cứ sau:

1. Không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận trọng tài vô hiệu.
2. Thành phần Hội đồng trọng tài hoặc thủ tục tố tụng trọng tài không phù hợp với thỏa thuận của các bên hoặc trái quy định của Luật.
3. Vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền của Hội đồng trọng tài, tức là phán quyết đã vượt quá phạm vi thẩm quyền.
4. Chứng cứ mà Hội đồng trọng tài căn cứ vào là giả mạo, hoặc trọng tài viên nhận lợi ích vật chất làm ảnh hưởng đến tính khách quan, công bằng của phán quyết.
5. Phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Thời hạn yêu cầu hủy là 30 ngày kể từ ngày nhận được phán quyết. Trong quá trình giải quyết, tòa án có thể tạm đình chỉ việc xét đơn trong thời hạn tối đa 60 ngày để Hội đồng trọng tài khắc phục sai sót về tố tụng.

Trên thực tế, căn cứ thứ năm là rủi ro đáng kể nhất, bởi khái niệm nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam có phạm vi rộng hơn khái niệm chính sách công trong thông lệ quốc tế, và trong một số trường hợp việc xét đơn hủy đã đi vào nội dung vụ tranh chấp thay vì chỉ kiểm tra khía cạnh tố tụng. Việc tập trung thẩm quyền vào ba tòa án từ ngày 01/7/2025 hướng tới xử lý chính vấn đề này, nhưng hiệu quả của thay đổi cần thêm thời gian để đánh giá.

6. Phán quyết trọng tài được thi hành rộng rãi ở nước ngoài

Việt Nam đã gia nhập Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài theo Quyết định 453/QĐ-CTN ngày 28/7/1995 của Chủ tịch nước, kèm theo ba bảo lưu và tuyên bố sau đây:

• Bảo lưu có đi có lại. Việt Nam chỉ áp dụng Công ước đối với phán quyết được tuyên tại lãnh thổ của quốc gia thành viên khác; đối với quốc gia không phải là thành viên, Công ước được áp dụng trên cơ sở có đi có lại.
• Bảo lưu thương mại. Công ước chỉ được áp dụng đối với tranh chấp phát sinh từ các quan hệ pháp luật thương mại.
• Tuyên bố giải thích. Việc giải thích Công ước trước tòa án Việt Nam phải phù hợp với Hiến pháp và pháp luật Việt Nam.

Công ước hiện có khoảng 170 quốc gia thành viên, vì vậy phán quyết trọng tài được tuyên tại Việt Nam có khả năng được thi hành tại hầu hết các thị trường lớn. Trong khi đó, bản án của tòa án Việt Nam không có cơ chế thi hành tương đương.

7. Công nhận phán quyết nước ngoài tại Việt Nam vẫn có rủi ro

7.1. Đơn yêu cầu công nhận phải được nộp trong 3 năm

Thời hạn nộp đơn yêu cầu công nhận là 03 năm kể từ ngày phán quyết có hiệu lực pháp luật, không tính thời gian xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan. Thẩm quyền giải quyết thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi người phải thi hành cư trú, làm việc, có trụ sở hoặc nơi có tài sản.

Thủ tục được thực hiện theo các mốc thời hạn chính sau đây: 05 ngày làm việc để thẩm phán xem xét đơn ban đầu; 07 ngày để sửa đổi, bổ sung đơn; 03 ngày để thông báo thụ lý; 02 tháng chuẩn bị xét đơn, có thể gia hạn thêm tối đa 02 tháng; mở phiên họp trong 20 ngày kể từ ngày ra quyết định; và hồ sơ được gửi cho Viện kiểm sát 15 ngày trước ngày mở phiên họp.

7.2. Căn cứ không công nhận được chia thành hai nhóm

Các căn cứ không công nhận được chia thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất do bên phải thi hành có nghĩa vụ chứng minh, bao gồm: các bên ký thỏa thuận trọng tài không có năng lực ký kết; thỏa thuận trọng tài không có giá trị pháp lý theo luật do các bên lựa chọn hoặc theo luật của nước nơi phán quyết được tuyên; bên phải thi hành không được thông báo kịp thời về việc chỉ định trọng tài viên hoặc về thủ tục giải quyết, hoặc không thể thực hiện quyền tố tụng của mình; phán quyết giải quyết vấn đề không được yêu cầu hoặc vượt quá phạm vi yêu cầu; thành phần trọng tài hoặc thủ tục giải quyết không phù hợp với thỏa thuận của các bên hoặc với pháp luật nơi phán quyết được tuyên; phán quyết chưa có hiệu lực bắt buộc; và phán quyết đã bị hủy hoặc bị đình chỉ thi hành tại nước nơi phán quyết được tuyên.

Nhóm thứ hai do tòa án Việt Nam chủ động xem xét, gồm hai trường hợp: theo pháp luật Việt Nam, vụ tranh chấp không được giải quyết theo thể thức trọng tài; và việc công nhận, cho thi hành phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

7.3. Thực tiễn cho thấy tỷ lệ công nhận chưa cao

Theo số liệu của Bộ Tư pháp cho giai đoạn từ tháng 01/2012 đến tháng 9/2019, trong 84 yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, có 39 trường hợp được công nhận, 33 trường hợp không được công nhận và 12 trường hợp bị đình chỉ giải quyết. Ngoài ra, còn 33 yêu cầu không được tòa án thụ lý. Các vụ việc chủ yếu tập trung tại tòa án Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Long An.

Tỷ lệ công nhận đạt khoảng 46% trên tổng số đơn đã được giải quyết trong giai đoạn nêu trên. Con số này nên được hiểu như một chỉ dấu về mức độ rủi ro chứ không phải là dự báo cho một vụ việc cụ thể, và cần lưu ý rằng dữ liệu chỉ được thống kê đến năm 2019.

7.4. Bản án của tòa án nước ngoài rất khó được thi hành tại Việt Nam

Bản án của tòa án nước ngoài chỉ được công nhận tại Việt Nam khi giữa hai nước có điều ước quốc tế, hoặc trên cơ sở có đi có lại. Việt Nam mới ký kết một số ít hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự với các đối tác đầu tư lớn, nên trên thực tế bản án của tòa án nước ngoài rất khó được thi hành tại Việt Nam. Đây là lập luận quan trọng nhất ủng hộ việc lựa chọn trọng tài trong trường hợp bên phải thi hành có tài sản chủ yếu tại Việt Nam.

8. Trọng tài quy chế, trọng tài vụ việc và hòa giải có giá trị thi hành khác nhau

Trọng tài quy chế được tiến hành tại một trung tâm trọng tài theo quy tắc tố tụng của chính trung tâm đó. Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam đã ban hành Quy tắc tố tụng trọng tài mới, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 và áp dụng cho các vụ việc được khởi kiện từ thời điểm này, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Quy tắc mới gồm 45 điều, bổ sung cơ chế gộp vụ tranh chấp và bổ sung bên vào tố tụng, phù hợp với các tranh chấp nhiều bên và nhiều hợp đồng như dự án xây dựng, đồng thời ghi nhận rõ hình thức phiên họp trực tuyến và nền tảng nộp đơn điện tử.

Trọng tài vụ việc không có bộ máy của trung tâm trọng tài hỗ trợ, và phán quyết phải được đăng ký tại tòa án trước khi yêu cầu thi hành. Sau khi thẩm quyền được tập trung, việc đăng ký được thực hiện tại một trong ba tòa án nêu tại mục 2.3.

Hòa giải thương mại theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP có một đặc điểm mà các bên cần hiểu đúng. Văn bản về kết quả hòa giải thành có hiệu lực thi hành đối với các bên theo pháp luật dân sự, tức là có giá trị như một thỏa thuận chứ chưa có hiệu lực cưỡng chế. Văn bản này được xem xét công nhận theo pháp luật tố tụng dân sự, và chỉ sau khi tòa án ra quyết định công nhận thì các bên mới có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế thi hành.

9. Chi phí trọng tài thường cao hơn án phí

Theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, một số mức án phí và lệ phí đáng chú ý gồm: án phí kinh doanh thương mại sơ thẩm không có giá ngạch là 3.000.000 đồng; án phí có giá ngạch được tính lũy tiến theo giá trị tranh chấp; lệ phí yêu cầu công nhận và cho thi hành bản án hoặc phán quyết của nước ngoài là 3.000.000 đồng; lệ phí giải quyết yêu cầu liên quan đến trọng tài từ 300.000 đến 800.000 đồng; và vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn được giảm 50% án phí. Nguyên tắc chung là đương sự thua kiện phải chịu án phí.

10. Điều khoản giải quyết tranh chấp thường bị soạn sai ở một số điểm

Dưới đây là các lỗi thường gặp khiến điều khoản giải quyết tranh chấp mất hiệu lực hoặc không thể thực hiện được:

• Quy định cả tòa án và trọng tài mà không xác định rõ thứ tự ưu tiên hoặc cơ chế lựa chọn. Đây là lỗi phổ biến nhất và thường xuất phát từ việc ghép nội dung của hai mẫu hợp đồng khác nhau.
• Ghi sai tên trung tâm trọng tài, hoặc chỉ định trung tâm đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức kế thừa.
• Chỉ định đích danh trọng tài viên mà không dự liệu trường hợp người đó không thể tham gia giải quyết tranh chấp.
• Người ký không có thẩm quyền ký kết điều khoản trọng tài.
• Đưa vào trọng tài loại tranh chấp không thuộc thẩm quyền của trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại.
• Không thống nhất về ngôn ngữ và luật áp dụng, đặc biệt trong trường hợp tranh chấp không có yếu tố nước ngoài, khi đó ngôn ngữ mặc định là tiếng Việt.

Cách an toàn nhất là sử dụng nguyên văn điều khoản mẫu do trung tâm trọng tài được lựa chọn công bố, và chỉ bổ sung những nội dung mà điều khoản mẫu để trống như số lượng trọng tài viên, địa điểm và ngôn ngữ.

11. Lựa chọn phương thức phụ thuộc vào tài sản và vị trí của bên phải thi hành

Phương thức trọng tài thường phù hợp hơn khi bên phải thi hành có tài sản chủ yếu tại Việt Nam nhưng bên được thi hành ở nước ngoài, khi tranh chấp có nội dung kỹ thuật đòi hỏi người giải quyết có chuyên môn, khi yêu cầu bảo mật được đặt ra, hoặc khi các bên cần một kết quả chung thẩm thay vì một quá trình kháng cáo kéo dài.

Ngược lại, phương thức tòa án thường phù hợp hơn khi giá trị tranh chấp nhỏ và chi phí trọng tài không tương xứng, khi cần áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời tác động đến bên thứ ba, khi tranh chấp không thuộc phạm vi giải quyết bằng trọng tài, hoặc khi bên phải thi hành có tài sản xác định rõ tại Việt Nam và các bên không có nhu cầu thi hành ở nước ngoài.

Dù lựa chọn phương thức nào, điều khoản giải quyết tranh chấp cũng cần xác định rõ năm nội dung: cơ quan giải quyết cụ thể, quy tắc tố tụng được áp dụng, số lượng người giải quyết, ngôn ngữ, và luật áp dụng cho nội dung hợp đồng. Việc thiếu một trong năm nội dung này là nguyên nhân của phần lớn tranh cãi về thẩm quyền ở giai đoạn đầu của vụ việc.